Centrum Historii Zajezdnia rozpoczęło działalność dziesięć lat temu w miejscu szczególnym dla najnowszej historii Wrocławia. W dawnej zajezdni autobusowej przy ul. Grabiszyńskiej pod koniec sierpnia 1980 roku rozpoczął się strajk solidarnościowy z robotnikami Wybrzeża. Wydarzenia te doprowadziły do powstania wrocławskich struktur „Solidarności” i sprawiły, że obiekt stał się jednym z najważniejszych miejsc związanych z historią opozycji społecznej w regionie.
Zakres działalności Centrum jest jednak znacznie szerszy. Stała ekspozycja przedstawia historię Wrocławia i jego mieszkańców od 1945 roku – począwszy od powojennych migracji i tworzenia nowej społeczności miasta, poprzez codzienność kolejnych dekad, rozwój przemysłu i opozycji demokratycznej, aż po przemiany końca XX wieku.
My tu opowiadamy historię wrocławian i historię Wrocławia od roku 1945
– mówi Adam Pacześniak, rzecznik prasowy Centrum Historii Zajezdnia.
Jak wskazuje, miejsce strajku z 1980 roku pozostaje jednym z zasadniczych elementów tej narracji, ale wpisuje się w znacznie dłuższą historię kształtowania się powojennej tożsamości Wrocławia. Jubileusz dziesięciolecia jest również okazją do podsumowania działalności instytucji.
Według danych przedstawionych przez dyrektora Centrum Historii Zajezdnia Andrzeja Jeriego w ciągu dekady placówkę odwiedziło ponad milion osób. Instytucja zorganizowała 1688 wydarzeń, natomiast liczba odbiorców wszystkich realizowanych przez nią przedsięwzięć przekroczyła trzy miliony.
Centrum jest miejscem wystaw, spotkań, projektów edukacyjnych i przedsięwzięć naukowych. Odbywają się tu również najważniejsze wrocławskie uroczystości rocznicowe, m.in. związane z sierpniem 1980 roku, Narodowym Świętem Niepodległości, Świętem Wrocławia czy rocznicą orędzia polskich biskupów do biskupów niemieckich.
Instytucja prowadzi również projekty badawcze, zajmuje się dokumentowaniem historii mówionej, współpracuje z Uniwersytetem Wrocławskim oraz realizuje ogólnopolski program skierowany do regionalnych izb pamięci.
Centrum Historii Zajezdnia dzisiaj, i mogę to powiedzieć z pełną odpowiedzialnością, jest Skarbcem Pamięci Wrocławian Od początku, kiedy tworzyliśmy tę wystawę, była ona projektem partycypacyjnym, miejscem, które współtworzyli wrocławianie ze swoich historii, pamiątek, zdjęć, ale przede wszystkim ze swojej obecności tutaj.
– mówi Andrzej Jerie.
Dyrektor podkreśla, że działalność wystawiennicza jest tylko jednym z elementów funkcjonowania Centrum.
To jest miejsce, w którym opowiadamy żywą historię, w którym zadajemy sobie pytanie, jak ta historia zmienia naszą teraźniejszość
– dodaje.
Istotną częścią działalności Centrum jest pozyskiwanie dokumentów, fotografii i przedmiotów od mieszkańców Wrocławia. W wielu przypadkach eksponatowi towarzyszy relacja jego właściciela, pozwalająca odtworzyć nie tylko pochodzenie przedmiotu, ale również szerszy kontekst życia codziennego w powojennym mieście.
Bardzo wiele rzeczy, które tutaj mamy, bardzo wiele eksponatów, zostało nam podarowanych przez mieszkańców Wrocławia. Dzięki temu każdy z tych eksponatów ma swoją historię, do każdego można przypisać różne emocje
– wyjaśnia Adam Pacześniak.
Ten aspekt działalności instytucji został szczególnie wyeksponowany podczas jubileuszu. Wystawa czasowa „Mikrohistorie Wrocławian” prezentuje przedmioty przekazane przez darczyńców, w tym eksponaty, które wcześniej nie były pokazywane publiczności.
Ideą wystawy jest przedstawienie powojennych dziejów miasta poprzez historie konkretnych osób i należące do nich przedmioty. Wśród prezentowanych obiektów znalazły się m.in. pamiątki związane z życiem codziennym i historią rodzin, które po 1945 roku tworzyły społeczność Wrocławia i innych części Ziem Zachodnich i Północnych.
Jednym z darczyńców od lat współpracujących z dokumentalistami Centrum jest Benedykt Szychowiak, emerytowany pracownik wrocławskiej fabryki mydła. Z zakładem był związany zawodowo przez ponad 46 lat, a obecnie przekazuje instytucji materiały dokumentujące jego działalność.
Historia fabryki jest jednocześnie przykładem zmian, które w ostatnich dekadach objęły dawny przemysłowy krajobraz Wrocławia.
Dzisiaj tej fabryki w ogóle już nie ma, bo tam wybudowane zostało osiedle mieszkaniowe. We Wrocławiu były dwie fabryki – na Długosza 66 i na Krakowskiej 112–116
– przypomina Szychowiak.
Zakłady produkujące chemię gospodarczą są tylko jednym z wielu przykładów wrocławskich przedsiębiorstw, których zabudowania zniknęły lub zmieniły funkcję. Szychowiak wskazuje również na Fadromę, Elwro czy dawne zakłady mięsne.
Jego zdaniem pamięć o przemysłowej historii miasta powinna być obecna nie tylko w muzealnych zbiorach, lecz także w przestrzeni publicznej.
Mam inicjatywę, którą próbuję przeforsować, żeby w tych miejscach, gdzie były kiedyś wrocławskie fabryki, były małe informacje w kształcie obelisku czy jakiegoś słupka, w którym byłoby napisane, że tutaj istniała fabryka mydła, tam istniały zakłady mięsne
– mówi.
Chciałbym, żeby we Wrocławiu były takie obeliski upamiętniające dawne fabryki, które zniknęły już z rynku
– dodaje.
Materiały przekazywane przez byłych pracowników pozwalają dokumentować również praktyczne aspekty funkcjonowania dawnych przedsiębiorstw oraz zachodzące w nich zmiany technologiczne. Szychowiak wspomina m.in. początki produkcji popularnego proszku do prania „E”.
Pierwszy proszek „E” w 1969 roku produkowaliśmy w betoniarce budowlanej. Z uwagi na to, że zrobił bardzo mocną furorę, w tamtych latach nawet było ciężko dostać większą betoniarkę, żeby zwiększyć produkcję
– opowiada.
Jak relacjonuje, w kolejnych dziesięcioleciach zakład przeszedł zasadniczą modernizację – od ręcznej obsługi części instalacji chemicznych po wprowadzenie komputerowego sterowania procesami produkcyjnymi w latach 90. Tego rodzaju relacje stanowią jeden z przykładów historii mówionej, którą Centrum gromadzi obok tradycyjnych dokumentów i muzealiów.
„Mikrohistorie Wrocławian” pokazują model pracy, który Centrum stosuje od początku swojej działalności: historię powojennego Wrocławia rekonstruuje nie tylko na podstawie wydarzeń politycznych i społecznych, lecz także poprzez doświadczenia mieszkańców.
W tym ujęciu rodzinne fotografie, pamiątki zakładowe, przedmioty codziennego użytku czy nagrane wspomnienia stają się źródłami dokumentującymi przemiany miasta.
Opowiadamy ją wspólnie z wrocławianami
– mówi Adam Pacześniak.
Według przedstawicieli instytucji taki sposób budowania zbiorów ma również znaczenie dla badania specyfiki powojennego Wrocławia – miasta, którego społeczność po 1945 roku w znacznej mierze tworzyli nowi mieszkańcy przybywający z różnych części przedwojennej Polski.
To właśnie proces powstawania tej społeczności i późniejszych przemian miasta jest jednym z głównych tematów stałej ekspozycji. Z działalności Centrum korzystają zarówno mieszkańcy miasta i grupy szkolne, jak również osoby przyjeżdżające spoza Wrocławia i z zagranicy.
Centrum Historii Zajezdnia to jest projekt tożsamościowy dla Wrocławia
– podkreśla Andrzej Jerie.
Jak zaznacza dyrektor, jednym z pytań stawianych na wystawie jest to, w jaki sposób powojenna historia ukształtowała współczesny charakter miasta.
Jest sporo ludzi spoza Polski i spoza Wrocławia, którzy chcą odpowiedzieć sobie na pytanie, dlaczego Wrocław jest wyjątkowy. Dlaczego Wrocław ma swoją unikalną tożsamość? I my na tej wystawie na to pytanie odpowiadamy
– mówi.
Dziesięciolecie Centrum Historii Zajezdnia jest więc nie tylko bilansem działalności wystawienniczej. W ciągu dekady instytucja rozwinęła działalność badawczą, edukacyjną i dokumentacyjną, a jednym z podstawowych źródeł stale pozostają sami mieszkańcy.
Przekazywane przez nich pamiątki, fotografie, dokumenty i relacje uzupełniają wiedzę o powojennych losach Wrocławia – od wielkich wydarzeń społecznych i politycznych po historię zakładów pracy i codzienne doświadczenia kolejnych pokoleń.
Jubileuszowa wystawa „Mikrohistorie Wrocławian” będzie dostępna dla zwiedzających do 27 września.
